Kasırga sırasında ne yapmalıyım? Şehir, eşitsizlik ve hayatta kalma deneyimi üzerine bir İstanbul okuması
Cafu sayfasına hoş geldiniz! “Kasırga sırasında ne yapmalıyım” hakkında hazırladığımız bu özel içeriğin tadını çıkarın.
İstanbul’da bir sivil toplum kuruluşunda çalışırken en çok fark ettiğim şeylerden biri, afetlerin herkes için aynı anlama gelmediği oldu. Bir haber bülteninde “kasırga uyarısı” geçince çoğu insan bunu soyut bir meteorolojik bilgi gibi algılıyor. Ama sahada, sokakta, otobüste, bir binanın giriş katında ya da bir gecekondu mahallesinde bunun karşılığı çok daha farklı.
Kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu ilk bakışta teknik bir soru gibi duruyor: güvenli alan, kapalı ortam, acil durum planı… Fakat İstanbul gibi yoğun, eşitsizlikleri katman katman biriktiren bir şehirde bu soru sadece bireysel bir güvenlik rehberi değil; aynı zamanda sosyal adalet meselesi.
—
Şehirde aynı uyarı, farklı hayatlar
Geçen yıl sahada olduğum bir gün, öğleden sonra telefonlara “şiddetli fırtına ve kasırga riski” uyarısı düştü. Ofiste herkes hızlıca pencereleri kontrol etti, evine erken dönmeyi planlayanlar oldu. Ama aynı anda sahada görüştüğüm bir kadın, iki çocuğuyla birlikte işe giden bir temizlik işçisiydi ve o an “erken çıkma” gibi bir seçeneği yoktu.
İşte burada kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu teoriden çıkıp gerçek hayata çarpıyor.
Bir kesim için bu soru “evde kal, güvenli odada bekle” kadar basitken, başka bir kesim için “o gün işe gitmezsem maaşım kesilir mi?” kadar somut.
—
Toplu taşıma ve görünmeyen kırılganlık
İstanbul’da toplu taşıma, afet anlarında en kırılgan alanlardan biri. Metroda, metrobüste ya da otobüste insanlar çoğu zaman hava koşullarına hazırlıksız yakalanıyor.
Bir gün Avcılar yönüne giden metrobüste şiddetli rüzgâr başlamıştı. Camlara çarpan yağmur, aracın sallanması ve içeride artan huzursuzluk… Yanımda oturan yaşlı bir adam sürekli telefonundan hava durumunu kontrol ediyordu ama internet bağlantısı bile düzgün çalışmıyordu.
Kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu bu ortamda çok daha karmaşık hale geliyor. Çünkü:
Araçtan inmek mümkün değil
Güvenli alan belirsiz
Kalabalık kontrolsüz
Bilgi akışı parçalı
Ve en önemlisi, herkes aynı risk seviyesinde değil. Engelli bireyler, yaşlılar, çocuklar bu sistem içinde çok daha kırılgan hale geliyor.
—
Toplumsal cinsiyet perspektifinden kasırga anı
Sahada en sık gözlemlediğim şeylerden biri, afet anlarında bakım yükünün kadınların omzuna daha fazla binmesi.
Bir kasırga uyarısı geldiğinde birçok evde refleks şudur: çocukları toparlamak, evdeki yaşlıyı kontrol etmek, pencereleri kapatmak, su ve elektrik durumunu kontrol etmek… Bunların çoğu genellikle kadınlar tarafından organize edilir.
Bir kadın katılımcı bana bir gün şöyle demişti: “Fırtına çıkınca önce ben paniklemiyorum, çünkü panik yaparsam ev dağılıyor.”
İçinde bulunduğu durum aslında şunu gösteriyor: kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu bazı insanlar için kişisel bir güvenlik sorusu değil, kolektif bir bakım yükü.
Erkeklerin daha az bakım sorumluluğu taşıdığı evlerde ise farklı bir tablo ortaya çıkıyor: daha fazla “dışarı çıkıp bakma”, durumu hafife alma ya da riskin etkisini geç fark etme eğilimi.
Bu genelleme değil ama sahada tekrar eden bir desen.
—
Güvencesiz çalışma ve afet riski
İstanbul’da özellikle hizmet sektörü, temizlik işleri, kuryelik ve inşaat gibi alanlarda çalışanlar için kasırga uyarısı çoğu zaman “çalışmaya devam” anlamına geliyor.
Bir kurye ile konuştuğumda şöyle demişti: “Yağmurda motor sürmek zor ama sipariş iptal olursa günüm yanıyor.”
Kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu bu noktada teorik bir öneri olmaktan çıkıyor. Çünkü:
İş bırakmak gelir kaybı demek
Güvenli alana çekilmek her zaman mümkün değil
İşveren baskısı doğrudan etkili
Bu durum afet riskini bireysel değil, yapısal bir mesele haline getiriyor.
—
Göçmenler ve dil bariyeri
Saha çalışmalarında en çok dikkatimi çeken konulardan biri de göçmen toplulukların bilgiye erişim zorluğu.
Bir Suriye uyruklu kadınla konuştuğumda, kasırga uyarılarını çoğu zaman geç öğrendiklerini söylemişti. Çünkü:
Uyarılar her zaman kendi dillerinde değil
Resmi kanallar erişilebilir değil
Sosyal medya bilgi kirliliği yaratıyor
Bu durumda kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu, “bilgiye nasıl ulaşırım?” sorusuna dönüşüyor.
Bilgiye erişim eşit değilse, güvenlik de eşit olmuyor.
—
Barınma koşulları ve yapısal eşitsizlik
İstanbul’da bir gecekondu mahallesinde yaptığımız bir görüşmede, bir aile kasırga uyarısı geldiğinde en çok çatının uçmasından korktuklarını söylemişti. Çünkü yaşadıkları evin fiziksel dayanıklılığı sınırlıydı.
Aynı uyarı, şehir merkezindeki betonarme bir apartmanda yaşayan biri için “evde kalmak” anlamına gelirken, başka biri için “evin ayakta kalıp kalmayacağı” anlamına geliyor.
Kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu burada çok net bir eşitsizliğe işaret ediyor:
Güçlü yapı = düşük risk
Zayıf yapı = yüksek hayatta kalma baskısı
—
Engellilik ve afet hazırlığı
Bir diğer önemli boyut engelli bireylerin afet anlarındaki deneyimi.
Bir görme engelli birey ile yaptığım görüşmede, kasırga uyarılarının onun için çok daha stresli olduğunu anlatmıştı. Çünkü:
Görsel uyarıları takip edemiyor
Sesli bilgilendirme her zaman yeterli değil
Kaotik ortamlarda yön bulmak zorlaşıyor
Aynı şekilde fiziksel engeli olan bireyler için hızlı tahliye çoğu zaman mümkün olmuyor.
Bu yüzden kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu herkes için aynı cevaplara sahip değil. Erişilebilirlik bu noktada hayati bir konu.
—
İşyerleri ve kurumsal hazırlık farkı
Bazı kurumlarda kasırga uyarısı geldiğinde hızlıca kriz planı devreye giriyor: çalışanlar erken çıkarılıyor, binalar kontrol ediliyor, iletişim hatları açılıyor.
Ama birçok küçük işletmede durum böyle değil.
Bir mağaza çalışanı bana şöyle demişti: “Fırtına var ama patron ‘kapatmayın, müşteri gelir’ dedi.”
Kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu burada bireysel değil, kurumsal kararların gölgesinde kalıyor.
—
Bilgiye erişim ve dijital uçurum
Afet anlarında en kritik şeylerden biri bilgi. Ancak herkes aynı bilgiye aynı hızda ulaşamıyor.
Akıllı telefon erişimi
İnternet bağlantısı
Dijital okuryazarlık
Bunların hepsi belirleyici.
Sahada yaşlı bireylerle konuşurken sık sık şunu duyuyorum: “Telefonum var ama ne yapacağımı anlayamıyorum.”
Kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu bu noktada sadece “bilmek” değil, “anlamak ve uygulayabilmek” sorusuna dönüşüyor.
—
Dayanışma pratikleri ve sokak deneyimi
İstanbul’da tüm bu farklılıkların yanında bir de güçlü bir dayanışma kültürü var.
Bir kasırga uyarısı sırasında bir apartmanda komşuların birbirine mesaj atması, alt kattaki yaşlıların kontrol edilmesi, marketten fazla su alınması ve paylaşılması gibi küçük ama önemli davranışlar gördüm.
Sokakta ise esnafın dükkânını erken kapatıp çevredeki insanları içeri alması gibi örnekler hâlâ umut verici.
Bu noktada kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu bireysel olmaktan çıkar ve “birbirimizi nasıl koruruz?” sorusuna dönüşür.
—
“Kasırga sırasında ne yapmalıyım” hakkındaki meraklarınızı giderebildiysek ne mutlu bize. Cafu ailesi olarak her zaman yanınızdayız!
Son düşünceler: eşit olmayan bir doğa olayı
Kasırga aslında doğa olayıdır ama etkisi toplumsaldır. İstanbul’da çalışırken şunu çok net gördüm: aynı rüzgâr herkese aynı şekilde esmez.
Birinin evinde güvenli bir odası vardır, birinin sadece çatısı sallanan bir odası. Birinin işten izin alma şansı vardır, birinin yoktur. Birinin diliyle gelen uyarılar anlaşılır, birinin değil.
Bu yüzden kasırga sırasında ne yapmalıyım sorusu sadece meteorolojik bir rehber değil; aynı zamanda adalet, eşitlik ve erişim meselesidir.